UA-118352680-1

Zamelwoede

Faites vos Jeux!

Kort na de kerst zag ik dat de lang gevreesde veiling van de werken van Rob Scholte was begonnen. Ik vind het een teken van het einde der tijden. Op het raakvlak van de bureaucratie en rechtspraak zie je jurocratie ontstaan, een eng beest dat zijn tanden zet in redelijkheid en rechtvaardigheid.

Op mijn briefpapier heb ik lang het motto caesar non supra grammaticos afgedrukt, in de veronderstelling dat het betekende: de keizer gaat niet over het woord. Met een mooie redenering en desnoods een lied zet je de strengste bovenmeesters buitenspel. Wie houvast zoekt in regels, verdient geen toegang tot de schoonheid van het leven. Niet alleen de spraakkunst, maar ook de beeldende kunst heeft een goddelijk gelijk.

Of Rob Scholte nou wel of geen recht had op het oude postkantoor in Den Helder om daar een museum voor zichzelf en tijdgenoten te maken, doet er eigenlijk niet toe. Niemand, niemand, niemand mag een collectie zoals Scholte die in de loop der jaren voor eigen risico en rekening heeft opgebouwd te grabbel gooien om de opgeblazen kosten van het gemeentelijk apparaat te vergoeden. Zeker niet als je beseft dat zo’n veiling de reputatie van de kunstenaar en de waarde van zijn werk enorm devalueert. Ik huil mee met Rob, uit woede en verdriet.

Hoogste bieder

Deze dagen gaan meer dan vijfhonderd stukken naar de hoogste bieder. Ik zie tientallen borduurwerken voorbij komen. Scholte gaf al dat handwerk opnieuw waarde en betekenis door ze naast elkaar te hangen. Nu wordt die complete collectie verknipt voor snel gewin. Het heeft ook wel enige ironie. Een rijtje nitwits dat aan de som der delen hoopt te verdienen. Aan de breiwerkjes die zijn verzameld uit ongewilde nalatenschappen van hun eigen achternichten en oudtantes.

De veilingmeesters hangen deze borduursels bovendien consistent verkeerd-om. Rob lacht zich rot, dwars door de tranen heen.

Dat borduurwerk wekt geen heblust op. Maar bij de collages van oude luciferdoosjes loopt het water me in de mond. De veiling toont een stuk of twintig/dertig van dit soort collages. Lucifer in Paradise! Ze zijn decoratief en tegelijk ook heel erg Rob Scholte. Het oog van de meester die schoonheid zag in al deze kleine wondertjes van grafische kunst. Mini-affiches. Maar de startprijs is €400-. Bovendien is een enkele collage een pronkstuk zonder betekenis, terwijl de complete verzameling eigenlijk het echte werk is.

Er wordt echter ook een serie van acht kleinere Lucifers aangeboden, te beginnen bij €25-. Nadeel: het is geen echte collage, maar een digitale print die in 2007 ook te koop was bij Kruidvat. Eigenlijk is het pakpapier op een frame. De veilingmeester verwacht tachtig euro te krijgen, dat is tien euro per stuk. Met certificaat van echtheid! Tja, dat is Rob-humor. Een echte (kleine) collage is te vinden vanaf €80- per stuk.

Gij Zult!

Het belang van de verzameling geldt ook voor de geschilderde sigarettendoosjes in de serie Smoke in Your Eyes. Het is een ode aan Warhol en een knipoog naar de betweters die beslissen over onze gezondheid en ons gedrag. God is dood maar het Gebod leeft nog volop. Je kan zo’n schilderij wel apart aan de muur hangen, maar dan moet je er een verhaal bij vertellen. Het stuk staat niet op zich.

Scholte heeft nogal een hoge productie en veel van zijn series verdienen een eigen plateau om in samenhang beleefd te worden. Zo’n museum in Den Helder was dan ook geen gek idee. Misschien niet voor de eeuwigheid, maar toch tenminste zolang het meer mensen aantrekt dan afschrikt.

Spelkleden

Wat wekt wel de zamelwoede? Tussen alle borduursels kwam ik ineens een paar spelkleden tegen. We kennen allemaal de Mens Erger Je Niet die in Groningen tentoon gelegd is. Daar zouden vijftien exemplaren van gemaakt zijn. Het is wel een voorbeeld van Rob’s vroege werk, pop-art uit de jaren tachtig. Maar ik zie nu ook een schaakbord en twee Halma’s. Gewoven of geweefd bij Equator in New York.

Op de veiling worden drie vliegende vloerkleden aangeboden van drie bij drie meter. Op oude foto’s uit het museum in Den Helder is te zien dat ze op de vloer liggen in een grote zaal. De serie is door Scholte voorzien van de titel Faites vos Jeux! Blijkbaar is hij gaan voortborduren op een oud succes. Dat is conceptueel zwak, maar het origineel is wel een klassieker. Bovendien is de startprijs van €50- een weggever. Kijk, daar zie je een combinatie van een prachtig bezit en een goede investering. Je zou zelfs meer betalen als elke versie in serie gemaakt was, maar volgens mij zijn dit unica.

Ik ben vast niet de enige liefhebber die hier een buitenkans ziet. Dan gaat de waarde oplopen tot enkele duizenden euro’s. Toch publiceer ik deze observatie niet voordat de veiling zijn einde heeft bereikt, of de tapijten serieuze biedingen aantrekken.

NASCHRIFT > Ik heb de hoogste biedingen erbij gezet.

Een Onthoofding

Kunst is ooit ontstaan ter decoratie van kerken en kastelen. We zien daarom vaak bijbelse taferelen, oude mythen en legenden. Later gingen welstandige families met kunst hun salons versieren. Wie zou een onthoofding aan de muur hangen?

Op een online veiling vond ik een schilderij waarop een vrouw in een mooie jurk met een bebaard hoofd staat te zwaaien. Dat hoofd is gescheiden van de romp; de ogen zijn al gesloten. Zij straalt iets triomfantelijks uit. Kijk mij eens. Zo doen wij dat.

Zo’n tafereel zou ik niet in huis willen hebben. Maar ik werd er wel door geraakt. Welk verhaal wordt daar verteld? Wat maakt een onthoofding spannend? Al snel leidde de zoekmachine naar de legende van Judith en Holofernes. De laatste was een Assyrische generaal die de bergstad Betulia belegerde. De even rijke als vrome weduwe Judith trok stoute schoenen aan en bracht met haar dienstmaagd een bezoek aan de veldheer. Die liet zich na een feestdis verleiden en werd door het tweetal onthoofd. Wat is de wijze les? Nood breekt kuisheid?

Muze en Minnares

Klimt > JudithJudith KlimtDat verhaal inspireerde menig kunstschilder van naam om het tafereel op doek te zetten. Interessant is dat ze er vrijwel allemaal persoonlijke dimensies aan toevoegen, dwars door de eeuwen heen. Er zijn werken bekend van Botticelli, Caravaggio, Michelangelo, Rembrandt en zelfs Klimt.

Het te veilen doek wordt toegeschreven aan de omgeving van Cristofano Allori (1577-1621), dat is niet helemaal duidelijk. We vinden enkele vergelijkbare werken van deze schilder en zijn studio, en zetten die naast het recent aangeboden schilderij. Het lijk me duidelijk dat het aangeboden doek een kopie is. Een lelijke kopie bovendien. Maar misschien dat een echte expert anders oordeelt.

Het verhaal is dat Allori zijn eigen hoofd heeft afgebeeld in de hand van zijn minnares en muze Maria di Giovanni Mazzafirri, terwijl haar moeder als dienstbode is afgebeeld. De vrouw had hem afgewezen, dus Allori maakte de afbeelding om zijn liefdesverdriet en woede te verwerken. In Engeland beweren ze deze versie te bezitten, terwijl de andere versies gemaakt zijn met andere modellen.

Ook van Caravaggio bestaan mogelijk meerdere uitwerkingen van hetzelfde verhaal. Niet zo lang geleden werd een onbekend doek aangetroffen, een andere versie van een eerder werk waarop hij de onthoofding had afgebeeld. Dit werk veroorzaakte tweespalt bij experts, want het was prachtig geschilderd. Maar betreft het een echte Caravaggio?

En dan hebben we nog Rembrandt die zijn eigen vrouw Saskia van Uylenburgh als model gebruikte voor verschillende bijbelse taferelen. Rembrandt heeft de onthoofding getekend en ook het moment dat de dienstbode het hoofd in een zak stopt. Maar een echt schilderij maakte de beroemde kunstenaar van het feestelijke banket dat Judith met de legeraanvoerder had.

De Judith van Klimt spreekt me het meeste aan. Die mag in mijn salon. Kan ook een Judith van George Yepes zijn, een beroemde muurschilder uit LA. Die heeft er zeker vier gemaakt in Klimt-stijl (met bladgoud), met onder andere Lady Gaga en Carla Gugino als model.

Het schilderij op de veiling bleek gevolgd te worden door twee liefhebbers die op het moment supreme de prijs opdreven van een slordige vijfhonderd naar ruim negenhonderd euro. Een schijntje voor een meesterwerk, maar veel geld voor een lelijke kopie.

Amsterdamse Joffer?

Elke week vink ik tientallen schilderijen aan die me opvallen bij online veilingen. Op een rustig moment kijk ik wat beter en doe ik onderzoek. Dan valt negentig procent af. Bij de resterende tien procent bevond zich deze week een portret van een jonge vrouw. Daar heb ik op geboden.

Waarom dit portret? Er was geen schilder bekend, maar het doek en raam lijken 19e eeuws. De stijl en kwaliteit van het werk doen me aan Isaac Israels denken. Via Israels kwam ik vervolgens bij de Amsterdamse Joffers uit. Daar kijken we zo naar. Twee minuten voor het einde van de veiling was het bieden bij €152- blijven steken. Ik had al €201- ingesteld voor de laatste tien seconden, toen twee andere liefhebbers hun zenuwen niet konden beheersen. In no-time steeg de prijs boven de vierhonderd euro, waarna één van de twee het portret in eigendom kreeg voor €442-, met kosten circa vijfhonderd euro.

Is het dat waard? Ik vind van wel. Wat kost een poster in een mooie lijst? Wat betaal je voor de herdruk van een oude affiche? Deze koper heeft voor een paar honderd euro een origineel werk in huis dat nog naar olieverf ruikt. En als je gelooft dat het een authentieke Israels is of een werk van de Joffers is, dan heb je voor een veelvoud aan beleving.

Thérèse Schwartze

Nou gaan we dit schilderij even naast enkele andere portretten van Israels plaatsen. Vaak zie je dan de verschillen en overeenkomsten veel beter. Let op de kwaliteit van het haar, de huid, ogen en lippen. Eigenlijk toont het geveilde schilderij meer details dan Israels normaliter doet. Kijk naar de achtergrond. Ik ben er nog niet uit, maar het is wel een prachtig portret.

Kan het Nelly Bodenheim (1874-1951) zijn? Zij was een tijdgenoot van Israels, verkeerde in dezelfde kunstkringen en is tenminste één keer door hem op het doek gezet. We zetten weer enkele afbeeldingen van Nelly op een rijtje.

Bodenheim was lid van een groep die de Amsterdamse Joffers genoemd werd. Die werkten veel samen en maakten ook portretten van elkaar. Kijken we eens naar enkele werken van de kunstschilder Thérèse van Duyl-Schwartze (1851-1918) die veel portretten maakte in Amsterdam en omstreken. De achtergronden maakte ze vaak donker, naar voorbeeld van Franz von Lenbach, maar ook Rubens en Velázquez. Uit haar penselen komen wel de details die we bij Israels niet zien. Kan het zijn dat er een portret van Bodenheim door Schwartze geveild is?

 

(bronnen: Mark Smit Kunsthandel, Simonis Buunk, kunsthandel Ivo Bouwman, Studio 2000, )

Noordeinde

Bij een online veiling wordt het schilderij aangeboden als niet nader benoemd stadsgezicht van de Haagse schilder Jan Gerard Smits. Op de achterzijde staat met grote letters Noordeinde. Kan dat de waarde beïnvloeden? Ik zou denken van wel.

We zien een zonovergoten standbeeld van Willem van Oranje te paard, gezicht richting het werkpaleis van onze huidige vorst. Aan de schaduwen af te lezen, schijnt de zon vanuit het zuidwesten. Het lijkt op een warme voorjaarsnamiddag, ergens in de negentiende eeuw. Jan Gerard Smits (1823-1910) heeft een reputatie als een schilder die stadstaferelen in een romantische stijl op het doek bracht, maar het werk dat nu aangeboden wordt heeft impressionistische trekken. Haagse school, al komt het wat illustratief over. Als ansichtkaart. De kunstschilder zou nog les gegeven hebben aan prinses Marie.

De biedprijs bleef lang rond de honderd euro hangen, maar er geldt een reserve. De eigenaar en de veilingmeester streven naar een honderd of acht. Naarmate de deadline nadert kruipt de biedprijs naar dat niveau. Eén bieder stuwt de waarde langzaam op. Een liefhebber of een handlanger van de verkoper? Dat laatste gebeurt vast wel eens, maar je hebt ook andere bieders nodig. Tenzij er twee handlangers actief zijn. Ik hoop dat de online veiling daar toezicht op houdt.

Behalve voor liefhebbers is zo’n schilderij ook interessant voor naburige bewoners en bedrijven, vlakbij Paleis Noordeinde. Hotel Voco Den Haag bijvoorbeeld, dat een klein terras heeft op de plek waar eens de schilder stond te schetsen. Uiteindelijk werd er €700- geboden en dat bod lijkt geaccepteerd door de verkoper.

Architectuur van de Klare Lijn

De meest interessante vondsten op online veilingen zijn werken waar de verkoper amper beseft wat hij aanbiedt. De maker is niet geïdentificeerd of de afbeelding is onbekend. Daar is met wat speurwerk op internet vaak een oplossing voor te vinden. Niet altijd. En soms doen verkopers expres alsof ze van niks weten, zodat de koper meent dat hij een bijzondere vondst heeft gedaan.

Mijn aandacht werd deze keer getrokken door een artist impression van de Rue Mallet-Stevens. Het is een doek van een meter bij een half, en zowel de kleurstelling als de stijl zijn erg modern voor de jaren dertig waar het aan toegeschreven wordt. De signatuur is een monogram. Daar zie ik alleen een herkenbare S in terug, mogelijk verwijzend naar de achternaam van de architect. Deze Robert Mallet-Stevens (1886-1945) ontwierp ook meubels, decors en boeken.

St Jean-de-Lux Mallet-StevensRob was geboren in Parijs, maar zijn ouders kwamen uit België. De familie kende meer ontwerpers, architecten en kunstenaars, ook vele generaties terug. Het was dus niet verrassend dat de jonge architect aansluiting zocht bij vernieuwers zoals Le Corbusier, Van Doesburg en Man Ray. De Rue Mallet-Stevens kwam tot stand tussen 1926 en 1927, waarbij de avant-garde architect niet alleen tekende voor de appartementenflats maar ook voor het straatmeubilair. Een jaar later werd La Pergola gebouwd, een casino met winkels en hotel in de badplaats St Jean-de-Luz. Rob maakte ook een affiche om reclame te maken voor de badplaats als vakantiebestemming. Een kopie uit de eerste druk brengt snel €15.000 tot €25.000 op, omdat het een toonbeeld van de Art Deco-stijl is.

Kuifje

Maar nu dus zo’n schilderwerk op een online veiling. Ik vind dat het lijkt op andere artist impressions die aan Mallet-Stevens zelf toegeschreven worden. Je ziet de Nederlandse striptekenaar Joost Swarte er in terug, een kunstenaar die zich liet inspireren door tekenaars in België en Frankrijk. Denk bijvoorbeeld aan Hergé. Swarte noemt Mallet-Stevens expliciet als inspiratiebron, want de architect maakte in navolging van zijn leermeester Josef Hoffmann (Wiener Werkstätte) prachtige lijntekeningen met sterke kleuren. Zie ook de bundel Une Citè Moderne uit 1922. Een stijl die later bekend zou worden als de klare lijn.

Une Cite ModerneDe sleutel tot de maker is dat monogram. Bij de Wiener Werkstatte hadden ontwerpers een vierkant monogram, terwijl de uitvoerende artiesten met een rond zegel tekenden. Daarentegen is de plek op het doek wel prominent. De signatuur staat niet bescheiden op de achterzijde.

Dit schilderwerk uit 1930 moet een bedrag tussen de €1800- en €2800- opbrengen. Het doek wordt verkocht door een verzamelaar uit Israel die beweert zijn kunst gekocht te hebben in Parijs, in de jaren tachtig. Hij verkoopt niet tegen elke prijs. Maar de deelnemende bieders zijn nog niet voorbij een paar honderd euro.

Fredegonde

De Friese kunstschilder Lourens Alma-Tadema vergaarde bij leven al roem met zijn grote afbeeldingen van legendarische verhalen uit de oudheid. Taferelen met de klassieke Egyptenaren, Grieken en Romeinen, maar eerder ook mythes uit de vroege Middeleeuwen zien we terug op de doeken van Alma-Tadema.

Na zijn studie in Brussel werkte hij enkele jaren als atelierassistent bij professor De Taeye die hem interesse voor de Merovingische periode bijbracht, de vroege middeleeuwen. Alma-Tadema (1836-1912) schildert dan nog in de academische realistische traditie, maar onder invloed van de Prerafaëlieten in Engeland ontwikkelde hij later een meer zonnige kijk op de oudheid. Dat resulteert in een fris contrast met de doorgaans wat sombere religieuze taferelen in de schilderkunst tot dan.

Uit de donkere dagen van de Merovingische periode stamt ook het verhaal over Fredegonde, minnares van koning Chilperik die op haar aandringen zijn eerste echtgenote verstootte en zijn tweede vrouw liet ombrengen. Fredegonde was tamelijk moordlustig aangelegd. Zo liet ze ook eerdere kinderen van haar man elimineren om de troonopvolging door haar zoon Chlotarius II te verzekeren. Die wist uiteindelijk de macht over het hele Frankische rijk naar zich toe te trekken.

Praetextatus

Alma-Tadema legde een andere tactische moord van Fredegonde vast op het witte doek, namelijk de dood van Praetextatus, bisschop van Rouen. In de versie van Alma-Tadema wordt de bisschop vergiftigd, maar het oorspronkelijke verhaal wil dat hij in zijn eigen kathedraal is neergestoken door huurmoordenaars. De schilder laat Fredegonde echter op bezoek gaan bij de bisschop. Ze zit zelfs aan zijn sterfbed terwijl hij zijn beschuldigende vinger naar haar uitsteekt. Hij maakte twee versies van dit schilderij. Een grote uitvoering in 1864 (te zien in het Fries Museum) en een kleinere variant in 1871 die in Moskou terecht is gekomen.

Dit schilderij van Alma-Tadema zetten we naast hetzelfde tafereel dat de Franse schilder Gustave Surand (1860-1937) in 1881 op het doek vereeuwigde. Surand heeft Fredegonde een zwaard gegeven. Vergelijk de kleding van de koningin op beide schilderijen en het lijkt wel alsof Surand haar gemodelleerd heeft naar de koningin van Alma-Tadema. De bisschop is bij de Franse schilder echter een getekende oude man.

Verwante taferelen komen we tegen op schilderijen van Édouard Cibot (1799-1877) en Emmanuel Wallet (1771-1855). Bij Cibot zien we hoe Praetextatus in de kathedraal waar hij neergestoken is zijn beschuldigende vinger richt op de koningin. Op het doek van Wallet is te zien hoe Fredegonde opdracht geeft tot de moord. Hier steekt de koningin haar vinger uit.

De legende van Fredegonde was ook het thema voor een opera van Ernest Guiraud. Die kwam in 1892 te overlijden, voordat hij dit werk kon afronden. Dat werd gedaan door zijn collega Camille Sant-Saëns die een groot deel van zijn tijd in Saigon doorbracht. De opera is in 1895 uitgevoerd door de Academie National de la Musique.

Het schilderij van Surrand werd eind juni geveild en verkocht voor iets meer dan vijfhonderd euro. Een meesterwerk!

Ocean Liners

Tegenwoordig vliegen we met lijndiensten naar vrijwel alle grote steden in de wereld. Een eeuw geleden reisde de jetset per ocean liner heen en weer tussen Amerika en Europa. In de 19e eeuw werden die verbindingen nog onderhouden met omgebouwde vrachtschepen die een volksverhuizing van Oost-Europa naar Noord-Amerika mogelijk maakten. Maar gaandeweg werden deze oceaanschepen steeds comfortabeler, zeker voor welstandige reizigers.

Heinemann PosterDe grote reders keken natuurlijk naar elkaar, en om hun diensten te promoten huurden ze bekende artiesten in om affiches te maken. Deze ocean liner posters zijn ook nu nog gewilde decoraties. Zeker wanneer zo’n affiche nog in een origineel raamwerk zit, zoals ze bij boekingskantoren opgehangen werden. Een mooi voorbeeld is deze poster van de Hamburg-Amerika Linie (HAPAG), die op een veiling bij Van Sabben in Hoorn (gespecialiseerd in affiches en posters) een slordige vijfhonderd euro opbracht. In Zwitserland is een vergelijkbare poster te koop, 45×65 voor vijfhonderd frank.

Hamburg-Amerika LinieDeze posters zijn een afdruk van schilderwerken gemaakt door de Duitse kunstschilder Reinhard Heinemann. Op een afbeelding uit 1929 zien we de oceaanstomer Deutschland. Dat is eigenaardig, want de Deutschland van HAPAG was toen al naar de sloper. Het schip was in de jaren twintig al zo verouderd, dat het niet eens geaccepteerd werd als herstelbetaling voor de Eerste Wereldoorlog. Het was begin jaren twintig dan ook de enig overgebleven grote ocean liner van de Duitsers.

Albert Ballin

HAPAG liet daarom nieuwe schepen bouwen. Eén daarvan was de Albert Ballin, genoemd naar een voormalige directeur en mede-oprichter van de onderneming. Deze Ballin was verantwoordelijk voor de enorme schaalvergroting en verluxing in het passagiersvervoer tussen Europa en Noord-Amerika rond de eeuwwisseling. Hij maakte van HAPAG de marktleider in transatlantisch vervoer, begin twintigste eeuw. Het emigratiemuseum in Hamburg draagt zijn naam: Ballinstadt. De ondernemer pleegde zelfmoord aan het einde van de oorlog, omdat er van zijn bedrijf vrijwel niets over was.

Sovetskiy SoyuzDat weerhield HAPAG er niet van om opnieuw te beginnen. In 1923 kwam het schip Albert Ballin in de vaart, tegelijk met een omgebouwde Deutschland. Op foto’s uit die tijd lijken beide schepen op elkaar, want de vier schoorstenen van de Deutschland werden vervangen door een tweetal. In 1935 moest HANSA de Albert Ballin echter een nieuwe naam geven, omdat de reder van Joodse afkomst was. In 1945 zonk het schip in de Oostzee, nadat het op een mijn gelopen was. Het werd vervolgens door de Sovjets gelicht, die van het vaartuig hun grootste passagiersschip maakten. Met één schoorsteen. Deze Sovetskiy Soyuz heeft tot halverwege de jaren tachtig dienst gedaan vanuit Vladivostok.

Reinhard Heinemann

Het verschil tussen de Deutschland en de Albert Ballin is van belang, want op posters en litho’s zien we de eerste, maar op een schilderij dat onlangs aangeboden werd op een online veiling is de Albert Ballin afgebeeld op een vergelijkbaar werk. Ik heb verschillende afbeeldingen naast elkaar gezet, waarop ook te zien is hoe schilder Reinhard Heinemann in deze periode van het impressionisme naar het expressionisme overschakelde. Kijk naar het kleurgebruik!

Het aangeboden schilderij is van een klein formaat: twintig bij dertig centimer. De olieverf is bovendien niet op een paneel of doek aangebracht, maar op hardboard. Op de ruwe kant. Je kan het patroon zien onder de verf. Tegelijk is dat een bewijs van de trefzekerheid van Heinemann, die met ruwe streken het vertrek van deze reuzestomer vereeuwigd heeft. Adembenemend!

Heinemann > Albert Ballin

Wat werd daar geveild? Een nabootsing of vervalsing? Maar waarom dan zo’n schip Albert Ballin noemen als de Deutschland veel bekender is? Een voorganger van het schilderij dat als basis diende voor de posters? Een vingeroefening? En maakt dat eigenlijk wel wat uit?

Het zou de waarde kunnen beïnvloeden, maar een paar uur voor de afloop van de veiling is niet meer dan € 44- geboden. Meebieden dus! Last-minute ontstaat een biedstrijd tussen twee liefhebbers. Het kunstwerk wisselt uiteindelijk van eigenaar voor € 152-. Nog steeds een weggever. Posters zijn drie keer zo duur als een origineel! Was ik echter blijven bieden, dan zou de prijs zeker boven de tweehonderd gestegen zijn. Ik hoop dat het schilderij in Ballinstadt belandt.

Museum

Heinemann is nog steeds een grote naam in Hamburg. Neven van Reinhard Heinemann hebben een grote onderneming in duty-free, zoals je vaker in havensteden ziet. Reinhard zelf was in de jaren dertig naar Denemarken uitgeweken. Daar heeft zijn weduwe een museum ingericht, waar zijn werk ook nu nog te bewonderen is.

 

Gezicht op Delft

Welke plaats zou dat zijn? Die vraag dringt zich op als er weer eens een fraai stadsgezicht voorbij komt tussen de eindeloze serie schilderijen bij online veilingen. Deze keer werd mijn blik getrokken door een rivierzicht met oude stadspoorten en kerktorens. Is het Arnhem of Kampen? Antwerpen misschien?

Google helpt. Het blijkt een kopie van Gezicht op Delft te zijn, nota bene een beroemd schilderij van Johannes Vermeer. Volgens sommigen het mooiste werk ooit in Nederland gemaakt. De veilingmeester noemt deze naam echter niet en ook de West-Vlaamse verkoper lijkt zich onbewust van het oorspronkelijke werk dat te zien is in het Mauritshuis. Die heeft slechts een signatuur gevonden: H. de Champ. Dat lijkt me een nom de plume van een zeer vaardig schilder, want ik zie zelfs de spekbanden van de Rotterdamse Poort terug.

Akkoord, het niveau van de details is niet vergelijkbaar met dat van Vermeer zelf. Maar zijn doek is vier keer zo groot als deze kopie. Wie maakt zoiets? Het kan een opdracht zijn van een liefhebber die gewoon zo’n Gezicht op Delft in zijn eigen salon wil hebben. Een rooksalon zo te zien. Maar het kan ook een werk zijn van een impressionist die zijn vaardigheid wil demonstreren. Of ervaring wil opdoen met de technieken die Vermeer al hanteerde. Een voorbeeld is advocaat Paul ’t Sas die op zijn kantoor een zelfgemaakt Gezicht op Delft (pdf) heeft hangen. Gewoon, voor eigen genoegen.

Vingeroefening?

H. de Champ, dat zou een Van het Veld kunnen zijn. Henry van de Velde wellicht, die begon immers als kunstschilder voordat hij de basis legde voor Bauhaus. Maar misschien was het wel een vingeroefening van Jan Weissenbruch, een kunstschilder die wel de Vermeer van de 19e eeuw werd genoemd. Van deze schilder vind ik wel vaker werk op veilingen, ook al wordt dat soms aan anderen toegeschreven. Kijk bijvoorbeeld eens naar de stadspoort van IJsselstein en je ziet hoe deze schilder door Vermeer geïnspireerd was.  Toch eens uitzoeken of hij ook onder pseudoniem actief was.

Een kwartier voor de afloop van de veiling zijn de bieders niet verder gekomen dan 74 euro. De veilingmeester verwacht twee tot drie keer dat bedrag voor een paneel van vijftig bij zestig. Het origineel is vier keer zo groot. Wat zou jij betalen voor dit Gezicht op Delft?

Jacques Carelman

Op een online veiling trof ik een schilderij van Jacques Carelman aan. Die naam zei me niets, maar wikipedia leidde al snel naar de maker van de Catalogue des Objets Introuvables, een catalogus van onvindbare producten. De kunstenaar maakte deze gids in 1969 geïnspireerd door drukwerk van Manufrance, een postorderbedrijf vergelijkbaar met Otto en Wehkamp.

De illustraties van Carelman’s onvindbare producten werden warm onthaald, want zijn catalogus is in bijna twintig talen vertaald. De kunstenaar heeft vervolgens een groot aantal van zijn creaties ook daadwerkelijk laten maken. Gevolg is dat Carelman als idool vereerd werd door product designers, terwijl zijn catalogus bestseller-status verwierf vanwege de humor in de illustraties. Maar Carelman’s werk is ook een voorbeeld van conceptual art, want hij knipoogde naar op objets trouvees gebaseerde kunst en de fantasiemachines van Jean Tinguely.

De catalogus heeft niet geleid tot grote aandacht voor Carelman’s andere werk. Dat is onterecht, want ook op doeken is zijn originele kijk op zaken herkenbaar. Carelman is in 1929 in Marseille geboren en opgeleid als tandarts, maar hij was ook een bekwaam jazz-trompetist, beeldhouwer en illustrator. In 1956 vestigt hij zich in Parijs als tandarts, maar het bloed kruipt naar de barricades. Zo maakt hij stripverhalen en affiches. In 1960 sluit hij zich aan bij de Werkgroep voor Potentiële Literatuur (OuLiPo, in Nederland vele jaren later vertegenwoordigd door het Opperland) om in 1964 toe te treden tot de Werkgroep voor Potentiële Schilderkunst (OuPeinPo), allemaal initiatieven die het absurde in kunst en cultuur verkennen.

La poésie du peintre

In 1968 maakte Carelmans affiches die gebruikt werden bij de opstanden van Parijs. Een jaar later bracht hij zijn beroemd geworden catalogus uit. Die ideeënverzameling werd in de hele wereld warm onthaald, zeker omdat hij vervolgens een groot aantal fantasie-artikelen echt liet maken. Een enkel geval is zelfs in serie geproduceerd, zoals de koffiepot voor masochisten met een tuit aan de hendelkant.

Al die tijd heeft de kunstenaar ook schilderijen gemaakt. We zien daarin een aantal thema’s terug. In de jaren vijftig experimenteerde hij met stillevens, portretten en landschappen. Zijn vroege jaren. De stillevens zijn vaak een compositie van instrumenten en andere objecten. De portretten hebben iets abstracts en dat zien we ook terug in de landschappen.

Toen de opwinding over Onvindbare Objecten een beetje geluwd was, ging Carelmans weer schilderen. Hij maakte een serie vogels en produceerde vervolgens enkele schilderijen waarmee hij commentaar gaf op de grote kunst, maar altijd als absurdist met een uitbundige fantasie. We herkennen deze benadering in een versie van Picasso’s beroemdste werk voor blinden: Transposition Tactile de Guernica, in het schilderij Ceçi n’est pas un Magritte en in de Vincent Van Oupeinpogh.

Guernica

Een ander thema in het oeuvre van Carelmans zijn groenten en fruit. Kenmerkend voor illustratoren is dat ze veel stijlen beheersen en dus soms switchen. Met de grote fruitportretten demonstreert Carelmans zijn meesterschap. Hoewel ook zijn portretten en vogels een eigen karakter hebben.

Bij welk thema het te verkopen schilderij Le Vigneron past, is niet helemaal duidelijk. Het doek is op de veiling die in 2013 georganiseerd is na het overlijden van Carelman verkocht als een vroeg werk, dus of de afbeelding ironisch bedoeld is, weten we niet. Een klassieke druiventeler is vaak te zien met een mand op zijn rug, maar Carelman beeldt hem af met een gifspuit. Ik veronderstel dat ook de stijl een commentaar is. Maar ik zie nog niet waarop. Het schilderij werd uiteindelijk op € 85- afgehamerd.

In de online catalogus van de veiling in 2013 is te zien dat ook veel schetsen en uitvoeringen van de Objets Introuvable zijn verkocht. Het is te hopen dat iemand de verzameling weer bij elkaar brengt.

Blijf van mijn Lijfland

Zijn portretten het verzamelen waard? Vaak tonen ze somber kijkende mannen en vrouwen, die (toen ze de schilder eenmaal konden betalen) hun jeugd en aantrekkingskracht verloren hadden. Wil je zo iemand aan de muur, neerkijkend op jouw dagelijkse worsteling in het bestaan?

Op een online veiling trof ik een portret aan van een edelman. Strenge blik, snor, een mond die geen weerspraak duldt. Hij heeft een kanten kraag en spijkers in zijn mouwen. Een krijgsheer in ruste. Volgens de verkoper betreft het Gustav Horn en dateert het schilderij uit de jaren twintig.

Wie is Gustav Horn? Volgens wikipedia is het een Zweedse edelman van Finse afkomst. Hij leefde van 1592 tot 1657 en werd dus een jaar of vijfenzestig. Horn vocht in de Pools-Zweedse oorlog en promoveerde tot veldmaarschalk. Enkele jaren later werd Horn aangesteld als gouveneur-generaal van Lijfland, wat later Letland en Estland werden. In Lijfland woonden de Lijven die een eigen taal spraken.

Gripsholm

De achterkant van het portret suggereert dat het schilderij ouder is dan honderd jaar. Er staat een tekst op het doek. Daarbij zijn de woorden Gustav Horn duidelijk herkenbaar, maar de rest is vager. Zoeken we op de afbeelding dan krijgen we meteen een hit. Vrijwel exact hetzelfde schilderij is niet alleen bekend in Zweden, maar ook in Nederland bij de Rijksdienst voor Kunst Documentatie. Het origineel is getoond op de expositie Hollandse Meesters in Zweeds Bezit.

TALIMAHIKALK
GUSTAV-HOLM
ERTIORICA GRIPJHOLMSSAML
AV-D-BECK
KEK AV FIJALMION 1969

Om welke Hollandse meester gaat het? Volgens de RKD is het portret gemaakt door een David Beck (wiens naam we herkennen in de tekst) en hangt het origineel in Gripsholm Castle te Marienfred. Dit kasteel herbergt sinds 1822 de volledige Zweedse rijks-portret-galerie. De formaten van beide schilderijen zijn exact hetzelfde. Beck leefde van 1621 tot 1656 en werd dus vijfendertig jaar. Hij kwam uit Delft en begon als leerling en assistent van Anthony van Dyck in Londen. Van 1647 tot zijn dood was hij een van de hofschilders van Christina, koningin van Zweden, al betekende deze aanstelling niet dat hij in Zweden woonachtig moest zijn.

Die vele reizen van Beck zijn een filmscript waardig. Dat komt vooral omdat Christina van Zweden een bijzondere vrouw was. Bij haar geboorte in 1623 meenden de vroedvrouwen dat het een prinsje betrof omdat de baby luid schreeuwde en tamelijk harig bleek. Haar vader was echter dol op zijn dochter. Hij legde vast dat Christina zijn opvolger moest zijn, een gedegen opleiding zou krijgen en uiteindelijk zelfs ‘koning’ genoemd diende te worden.

De koning is een vrouw

Koning Gustav Adolf stierf relatief jong op het slagveld. Omdat haar moeder niet goed bij verstand was en door de regering naar kasteel Gripsholm verbannen was (toevallig weer dat kasteel) werd de zorg voor de jonge prinses een zaak voor kanselier Oxenstierna. Hij gaf haar een opleiding die prinswaardig was. Om te voorkomen dat ze zich aan een pleegmoeder zou hechten, was haar verzorging verdeeld over vier speciaal aangestelde hofdames. Christina leerde zeven talen naast haar moedertaal, waaronder ook Nederlands.

Op 21-jarige leeftijd was ze volwassen en kon ze als koning aan de slag. Christina had een enorme interesse ontwikkeld in wetenschap en de schone kunsten, en gaf opdrachten aan talloze wetenschappers en kunstenaars. In 1645 nodigde ze Hugo de Groot uit om haar bibliotheek te beheren, maar die overleed op weg naar Zweden. Vier jaar later wist ze de Franse filosoof Descartes naar Stockholm te lokken die er een academie mocht beginnen. De koningin stuurde een speciaal schip naar Frankrijk dat terug kwam met de geleerde heer en tweeduizend boeken. Descartes voelde zich echter niet thuis in het tochtige kasteel van Christina en de koningin was het niet eens met zijn mechanisch wereldbeeld. In 1650 overleed de Fransman aan longontsteking.

Vossius

Christina was tegen oorlog, maar maakte wel gebruik van kansen om de invloedssfeer van Zweden tot het hele Baltische gebied uit te breiden. Door haar invloed werd de dertigjarige oorlog beëindigd met de Vrede van Wesphalia in 1648. Het leverde de koningin een fikse oorlogsbuit op, inclusief alle kunstschatten van Praag. Haar bezit aan unieke boeken en manuscripten was inmiddels zo fenomenaal dat critici meenden dat ze als een maniak tekeer ging. Na de dood van Descartes nodigde ze Isaac Vossius uit om haar bibliotheek te beheren.

Christina had zo haar eigen ideeën over de troonopvolging. Ze wilde bijvoorbeeld niet huwen. “Het vergt meer moed om te trouwen dan een oorlog te beginnen,” vertelde ze aan diplomaten die op bezoek kwamen. Ze deelde wel het bed met een vriendin, la belle comtesse Ebba Sparre. Christina kleedde zich graag als een man en gaf weinig aandacht aan haar verschijning en haar haar. Een dolle mina avant la lettre.

Koningin op de vlucht

Eén van vele wetenschappers en kunstenaars die door de koningin werden ingehuurd voor bijzondere opdrachten was David Beck. De schilder hoefde niet in Zweden te wonen, maar hij werd wel regelmatig naar andere vorstenhuizen gestuurd om portretten te maken van bevriende adel. Die schilderijen gingen retour naar de koningin, in ruil voor een medaillon met haar portret. Deze opdrachten brachten Beck onder andere naar Gottorf (Schleswig-Holstein), Rome en Madrid.

Christina had een brede interesse in religie en liet zich onderrichten over de islam en joodse overtuigingen. Ergens in 1652 besloot ze te kiezen voor het katholieke geloof, een ongehoorde zaak in het strikt-lutherse Zweden. Ze deed daarom in 1654 afstand van de troon en reisde naar Antwerpen met een entourage van circa 255 mensen. David Beck was lid van dit reisgezelschap. De oud-koningin vierde elke avond feest en haar schatkist raakte leeg. Daarop werd ze uitgenodigd om naar Brussel te komen door de aartshertog Leopold-Wilhelm van Oostenrijk in zijn paleis Coudenberg, waar ze zich stiekem tot de rooms-katholieke leer bekeerde.

Met haar entourage reisde de voormalige koningin vervolgens naar Innsbruck, wederom op uitnodiging van de aartshertog. Toen ze uiteindelijk vertrok was Leopold-Wilhelm van Oostenrijk zo goed als failliet. Het gezelschap reisde door naar Rome, waar ze warm onthaald werd door de paus die een complete vleugel van het Vaticaan ter beschikking stelde. Vanuit Italië vertrok ze naar Parijs, waar ze een deal probeerde te sluiten tussen de Fransen en de Italianen waardoor ze tijdelijk Koningin van Napels zou worden. De schilder Beck maakte dat echter niet meer mee, want die ging terug naar Den Haag waar hij overleed.

En het portret van Gustav Horn?

Dat werd uiteindelijk verkocht voor iets meer dan vierhonderd euro…

Zamelwoede Archieven » Zakenkrant UA-118352680-1

Zamelwoede

Faites vos Jeux!

Kort na de kerst zag ik dat de lang gevreesde veiling van de werken van Rob Scholte was begonnen. Ik vind het een teken van het einde der tijden. Op het raakvlak van de bureaucratie en rechtspraak zie je jurocratie ontstaan, een eng beest dat zijn tanden zet in redelijkheid en rechtvaardigheid.

Op mijn briefpapier heb ik lang het motto caesar non supra grammaticos afgedrukt, in de veronderstelling dat het betekende: de keizer gaat niet over het woord. Met een mooie redenering en desnoods een lied zet je de strengste bovenmeesters buitenspel. Wie houvast zoekt in regels, verdient geen toegang tot de schoonheid van het leven. Niet alleen de spraakkunst, maar ook de beeldende kunst heeft een goddelijk gelijk.

Of Rob Scholte nou wel of geen recht had op het oude postkantoor in Den Helder om daar een museum voor zichzelf en tijdgenoten te maken, doet er eigenlijk niet toe. Niemand, niemand, niemand mag een collectie zoals Scholte die in de loop der jaren voor eigen risico en rekening heeft opgebouwd te grabbel gooien om de opgeblazen kosten van het gemeentelijk apparaat te vergoeden. Zeker niet als je beseft dat zo’n veiling de reputatie van de kunstenaar en de waarde van zijn werk enorm devalueert. Ik huil mee met Rob, uit woede en verdriet.

Hoogste bieder

Deze dagen gaan meer dan vijfhonderd stukken naar de hoogste bieder. Ik zie tientallen borduurwerken voorbij komen. Scholte gaf al dat handwerk opnieuw waarde en betekenis door ze naast elkaar te hangen. Nu wordt die complete collectie verknipt voor snel gewin. Het heeft ook wel enige ironie. Een rijtje nitwits dat aan de som der delen hoopt te verdienen. Aan de breiwerkjes die zijn verzameld uit ongewilde nalatenschappen van hun eigen achternichten en oudtantes.

De veilingmeesters hangen deze borduursels bovendien consistent verkeerd-om. Rob lacht zich rot, dwars door de tranen heen.

Dat borduurwerk wekt geen heblust op. Maar bij de collages van oude luciferdoosjes loopt het water me in de mond. De veiling toont een stuk of twintig/dertig van dit soort collages. Lucifer in Paradise! Ze zijn decoratief en tegelijk ook heel erg Rob Scholte. Het oog van de meester die schoonheid zag in al deze kleine wondertjes van grafische kunst. Mini-affiches. Maar de startprijs is €400-. Bovendien is een enkele collage een pronkstuk zonder betekenis, terwijl de complete verzameling eigenlijk het echte werk is.

Er wordt echter ook een serie van acht kleinere Lucifers aangeboden, te beginnen bij €25-. Nadeel: het is geen echte collage, maar een digitale print die in 2007 ook te koop was bij Kruidvat. Eigenlijk is het pakpapier op een frame. De veilingmeester verwacht tachtig euro te krijgen, dat is tien euro per stuk. Met certificaat van echtheid! Tja, dat is Rob-humor. Een echte (kleine) collage is te vinden vanaf €80- per stuk.

Gij Zult!

Het belang van de verzameling geldt ook voor de geschilderde sigarettendoosjes in de serie Smoke in Your Eyes. Het is een ode aan Warhol en een knipoog naar de betweters die beslissen over onze gezondheid en ons gedrag. God is dood maar het Gebod leeft nog volop. Je kan zo’n schilderij wel apart aan de muur hangen, maar dan moet je er een verhaal bij vertellen. Het stuk staat niet op zich.

Scholte heeft nogal een hoge productie en veel van zijn series verdienen een eigen plateau om in samenhang beleefd te worden. Zo’n museum in Den Helder was dan ook geen gek idee. Misschien niet voor de eeuwigheid, maar toch tenminste zolang het meer mensen aantrekt dan afschrikt.

Spelkleden

Wat wekt wel de zamelwoede? Tussen alle borduursels kwam ik ineens een paar spelkleden tegen. We kennen allemaal de Mens Erger Je Niet die in Groningen tentoon gelegd is. Daar zouden vijftien exemplaren van gemaakt zijn. Het is wel een voorbeeld van Rob’s vroege werk, pop-art uit de jaren tachtig. Maar ik zie nu ook een schaakbord en twee Halma’s. Gewoven of geweefd bij Equator in New York.

Op de veiling worden drie vliegende vloerkleden aangeboden van drie bij drie meter. Op oude foto’s uit het museum in Den Helder is te zien dat ze op de vloer liggen in een grote zaal. De serie is door Scholte voorzien van de titel Faites vos Jeux! Blijkbaar is hij gaan voortborduren op een oud succes. Dat is conceptueel zwak, maar het origineel is wel een klassieker. Bovendien is de startprijs van €50- een weggever. Kijk, daar zie je een combinatie van een prachtig bezit en een goede investering. Je zou zelfs meer betalen als elke versie in serie gemaakt was, maar volgens mij zijn dit unica.

Ik ben vast niet de enige liefhebber die hier een buitenkans ziet. Dan gaat de waarde oplopen tot enkele duizenden euro’s. Toch publiceer ik deze observatie niet voordat de veiling zijn einde heeft bereikt, of de tapijten serieuze biedingen aantrekken.

NASCHRIFT > Ik heb de hoogste biedingen erbij gezet.

Een Onthoofding

Kunst is ooit ontstaan ter decoratie van kerken en kastelen. We zien daarom vaak bijbelse taferelen, oude mythen en legenden. Later gingen welstandige families met kunst hun salons versieren. Wie zou een onthoofding aan de muur hangen?

Op een online veiling vond ik een schilderij waarop een vrouw in een mooie jurk met een bebaard hoofd staat te zwaaien. Dat hoofd is gescheiden van de romp; de ogen zijn al gesloten. Zij straalt iets triomfantelijks uit. Kijk mij eens. Zo doen wij dat.

Zo’n tafereel zou ik niet in huis willen hebben. Maar ik werd er wel door geraakt. Welk verhaal wordt daar verteld? Wat maakt een onthoofding spannend? Al snel leidde de zoekmachine naar de legende van Judith en Holofernes. De laatste was een Assyrische generaal die de bergstad Betulia belegerde. De even rijke als vrome weduwe Judith trok stoute schoenen aan en bracht met haar dienstmaagd een bezoek aan de veldheer. Die liet zich na een feestdis verleiden en werd door het tweetal onthoofd. Wat is de wijze les? Nood breekt kuisheid?

Muze en Minnares

Klimt > JudithJudith KlimtDat verhaal inspireerde menig kunstschilder van naam om het tafereel op doek te zetten. Interessant is dat ze er vrijwel allemaal persoonlijke dimensies aan toevoegen, dwars door de eeuwen heen. Er zijn werken bekend van Botticelli, Caravaggio, Michelangelo, Rembrandt en zelfs Klimt.

Het te veilen doek wordt toegeschreven aan de omgeving van Cristofano Allori (1577-1621), dat is niet helemaal duidelijk. We vinden enkele vergelijkbare werken van deze schilder en zijn studio, en zetten die naast het recent aangeboden schilderij. Het lijk me duidelijk dat het aangeboden doek een kopie is. Een lelijke kopie bovendien. Maar misschien dat een echte expert anders oordeelt.

Het verhaal is dat Allori zijn eigen hoofd heeft afgebeeld in de hand van zijn minnares en muze Maria di Giovanni Mazzafirri, terwijl haar moeder als dienstbode is afgebeeld. De vrouw had hem afgewezen, dus Allori maakte de afbeelding om zijn liefdesverdriet en woede te verwerken. In Engeland beweren ze deze versie te bezitten, terwijl de andere versies gemaakt zijn met andere modellen.

Ook van Caravaggio bestaan mogelijk meerdere uitwerkingen van hetzelfde verhaal. Niet zo lang geleden werd een onbekend doek aangetroffen, een andere versie van een eerder werk waarop hij de onthoofding had afgebeeld. Dit werk veroorzaakte tweespalt bij experts, want het was prachtig geschilderd. Maar betreft het een echte Caravaggio?

En dan hebben we nog Rembrandt die zijn eigen vrouw Saskia van Uylenburgh als model gebruikte voor verschillende bijbelse taferelen. Rembrandt heeft de onthoofding getekend en ook het moment dat de dienstbode het hoofd in een zak stopt. Maar een echt schilderij maakte de beroemde kunstenaar van het feestelijke banket dat Judith met de legeraanvoerder had.

De Judith van Klimt spreekt me het meeste aan. Die mag in mijn salon. Kan ook een Judith van George Yepes zijn, een beroemde muurschilder uit LA. Die heeft er zeker vier gemaakt in Klimt-stijl (met bladgoud), met onder andere Lady Gaga en Carla Gugino als model.

Het schilderij op de veiling bleek gevolgd te worden door twee liefhebbers die op het moment supreme de prijs opdreven van een slordige vijfhonderd naar ruim negenhonderd euro. Een schijntje voor een meesterwerk, maar veel geld voor een lelijke kopie.

Amsterdamse Joffer?

Elke week vink ik tientallen schilderijen aan die me opvallen bij online veilingen. Op een rustig moment kijk ik wat beter en doe ik onderzoek. Dan valt negentig procent af. Bij de resterende tien procent bevond zich deze week een portret van een jonge vrouw. Daar heb ik op geboden.

Waarom dit portret? Er was geen schilder bekend, maar het doek en raam lijken 19e eeuws. De stijl en kwaliteit van het werk doen me aan Isaac Israels denken. Via Israels kwam ik vervolgens bij de Amsterdamse Joffers uit. Daar kijken we zo naar. Twee minuten voor het einde van de veiling was het bieden bij €152- blijven steken. Ik had al €201- ingesteld voor de laatste tien seconden, toen twee andere liefhebbers hun zenuwen niet konden beheersen. In no-time steeg de prijs boven de vierhonderd euro, waarna één van de twee het portret in eigendom kreeg voor €442-, met kosten circa vijfhonderd euro.

Is het dat waard? Ik vind van wel. Wat kost een poster in een mooie lijst? Wat betaal je voor de herdruk van een oude affiche? Deze koper heeft voor een paar honderd euro een origineel werk in huis dat nog naar olieverf ruikt. En als je gelooft dat het een authentieke Israels is of een werk van de Joffers is, dan heb je voor een veelvoud aan beleving.

Thérèse Schwartze

Nou gaan we dit schilderij even naast enkele andere portretten van Israels plaatsen. Vaak zie je dan de verschillen en overeenkomsten veel beter. Let op de kwaliteit van het haar, de huid, ogen en lippen. Eigenlijk toont het geveilde schilderij meer details dan Israels normaliter doet. Kijk naar de achtergrond. Ik ben er nog niet uit, maar het is wel een prachtig portret.

Kan het Nelly Bodenheim (1874-1951) zijn? Zij was een tijdgenoot van Israels, verkeerde in dezelfde kunstkringen en is tenminste één keer door hem op het doek gezet. We zetten weer enkele afbeeldingen van Nelly op een rijtje.

Bodenheim was lid van een groep die de Amsterdamse Joffers genoemd werd. Die werkten veel samen en maakten ook portretten van elkaar. Kijken we eens naar enkele werken van de kunstschilder Thérèse van Duyl-Schwartze (1851-1918) die veel portretten maakte in Amsterdam en omstreken. De achtergronden maakte ze vaak donker, naar voorbeeld van Franz von Lenbach, maar ook Rubens en Velázquez. Uit haar penselen komen wel de details die we bij Israels niet zien. Kan het zijn dat er een portret van Bodenheim door Schwartze geveild is?

 

(bronnen: Mark Smit Kunsthandel, Simonis Buunk, kunsthandel Ivo Bouwman, Studio 2000, )

Noordeinde

Bij een online veiling wordt het schilderij aangeboden als niet nader benoemd stadsgezicht van de Haagse schilder Jan Gerard Smits. Op de achterzijde staat met grote letters Noordeinde. Kan dat de waarde beïnvloeden? Ik zou denken van wel.

We zien een zonovergoten standbeeld van Willem van Oranje te paard, gezicht richting het werkpaleis van onze huidige vorst. Aan de schaduwen af te lezen, schijnt de zon vanuit het zuidwesten. Het lijkt op een warme voorjaarsnamiddag, ergens in de negentiende eeuw. Jan Gerard Smits (1823-1910) heeft een reputatie als een schilder die stadstaferelen in een romantische stijl op het doek bracht, maar het werk dat nu aangeboden wordt heeft impressionistische trekken. Haagse school, al komt het wat illustratief over. Als ansichtkaart. De kunstschilder zou nog les gegeven hebben aan prinses Marie.

De biedprijs bleef lang rond de honderd euro hangen, maar er geldt een reserve. De eigenaar en de veilingmeester streven naar een honderd of acht. Naarmate de deadline nadert kruipt de biedprijs naar dat niveau. Eén bieder stuwt de waarde langzaam op. Een liefhebber of een handlanger van de verkoper? Dat laatste gebeurt vast wel eens, maar je hebt ook andere bieders nodig. Tenzij er twee handlangers actief zijn. Ik hoop dat de online veiling daar toezicht op houdt.

Behalve voor liefhebbers is zo’n schilderij ook interessant voor naburige bewoners en bedrijven, vlakbij Paleis Noordeinde. Hotel Voco Den Haag bijvoorbeeld, dat een klein terras heeft op de plek waar eens de schilder stond te schetsen. Uiteindelijk werd er €700- geboden en dat bod lijkt geaccepteerd door de verkoper.

Architectuur van de Klare Lijn

De meest interessante vondsten op online veilingen zijn werken waar de verkoper amper beseft wat hij aanbiedt. De maker is niet geïdentificeerd of de afbeelding is onbekend. Daar is met wat speurwerk op internet vaak een oplossing voor te vinden. Niet altijd. En soms doen verkopers expres alsof ze van niks weten, zodat de koper meent dat hij een bijzondere vondst heeft gedaan.

Mijn aandacht werd deze keer getrokken door een artist impression van de Rue Mallet-Stevens. Het is een doek van een meter bij een half, en zowel de kleurstelling als de stijl zijn erg modern voor de jaren dertig waar het aan toegeschreven wordt. De signatuur is een monogram. Daar zie ik alleen een herkenbare S in terug, mogelijk verwijzend naar de achternaam van de architect. Deze Robert Mallet-Stevens (1886-1945) ontwierp ook meubels, decors en boeken.

St Jean-de-Lux Mallet-StevensRob was geboren in Parijs, maar zijn ouders kwamen uit België. De familie kende meer ontwerpers, architecten en kunstenaars, ook vele generaties terug. Het was dus niet verrassend dat de jonge architect aansluiting zocht bij vernieuwers zoals Le Corbusier, Van Doesburg en Man Ray. De Rue Mallet-Stevens kwam tot stand tussen 1926 en 1927, waarbij de avant-garde architect niet alleen tekende voor de appartementenflats maar ook voor het straatmeubilair. Een jaar later werd La Pergola gebouwd, een casino met winkels en hotel in de badplaats St Jean-de-Luz. Rob maakte ook een affiche om reclame te maken voor de badplaats als vakantiebestemming. Een kopie uit de eerste druk brengt snel €15.000 tot €25.000 op, omdat het een toonbeeld van de Art Deco-stijl is.

Kuifje

Maar nu dus zo’n schilderwerk op een online veiling. Ik vind dat het lijkt op andere artist impressions die aan Mallet-Stevens zelf toegeschreven worden. Je ziet de Nederlandse striptekenaar Joost Swarte er in terug, een kunstenaar die zich liet inspireren door tekenaars in België en Frankrijk. Denk bijvoorbeeld aan Hergé. Swarte noemt Mallet-Stevens expliciet als inspiratiebron, want de architect maakte in navolging van zijn leermeester Josef Hoffmann (Wiener Werkstätte) prachtige lijntekeningen met sterke kleuren. Zie ook de bundel Une Citè Moderne uit 1922. Een stijl die later bekend zou worden als de klare lijn.

Une Cite ModerneDe sleutel tot de maker is dat monogram. Bij de Wiener Werkstatte hadden ontwerpers een vierkant monogram, terwijl de uitvoerende artiesten met een rond zegel tekenden. Daarentegen is de plek op het doek wel prominent. De signatuur staat niet bescheiden op de achterzijde.

Dit schilderwerk uit 1930 moet een bedrag tussen de €1800- en €2800- opbrengen. Het doek wordt verkocht door een verzamelaar uit Israel die beweert zijn kunst gekocht te hebben in Parijs, in de jaren tachtig. Hij verkoopt niet tegen elke prijs. Maar de deelnemende bieders zijn nog niet voorbij een paar honderd euro.

Fredegonde

De Friese kunstschilder Lourens Alma-Tadema vergaarde bij leven al roem met zijn grote afbeeldingen van legendarische verhalen uit de oudheid. Taferelen met de klassieke Egyptenaren, Grieken en Romeinen, maar eerder ook mythes uit de vroege Middeleeuwen zien we terug op de doeken van Alma-Tadema.

Na zijn studie in Brussel werkte hij enkele jaren als atelierassistent bij professor De Taeye die hem interesse voor de Merovingische periode bijbracht, de vroege middeleeuwen. Alma-Tadema (1836-1912) schildert dan nog in de academische realistische traditie, maar onder invloed van de Prerafaëlieten in Engeland ontwikkelde hij later een meer zonnige kijk op de oudheid. Dat resulteert in een fris contrast met de doorgaans wat sombere religieuze taferelen in de schilderkunst tot dan.

Uit de donkere dagen van de Merovingische periode stamt ook het verhaal over Fredegonde, minnares van koning Chilperik die op haar aandringen zijn eerste echtgenote verstootte en zijn tweede vrouw liet ombrengen. Fredegonde was tamelijk moordlustig aangelegd. Zo liet ze ook eerdere kinderen van haar man elimineren om de troonopvolging door haar zoon Chlotarius II te verzekeren. Die wist uiteindelijk de macht over het hele Frankische rijk naar zich toe te trekken.

Praetextatus

Alma-Tadema legde een andere tactische moord van Fredegonde vast op het witte doek, namelijk de dood van Praetextatus, bisschop van Rouen. In de versie van Alma-Tadema wordt de bisschop vergiftigd, maar het oorspronkelijke verhaal wil dat hij in zijn eigen kathedraal is neergestoken door huurmoordenaars. De schilder laat Fredegonde echter op bezoek gaan bij de bisschop. Ze zit zelfs aan zijn sterfbed terwijl hij zijn beschuldigende vinger naar haar uitsteekt. Hij maakte twee versies van dit schilderij. Een grote uitvoering in 1864 (te zien in het Fries Museum) en een kleinere variant in 1871 die in Moskou terecht is gekomen.

Dit schilderij van Alma-Tadema zetten we naast hetzelfde tafereel dat de Franse schilder Gustave Surand (1860-1937) in 1881 op het doek vereeuwigde. Surand heeft Fredegonde een zwaard gegeven. Vergelijk de kleding van de koningin op beide schilderijen en het lijkt wel alsof Surand haar gemodelleerd heeft naar de koningin van Alma-Tadema. De bisschop is bij de Franse schilder echter een getekende oude man.

Verwante taferelen komen we tegen op schilderijen van Édouard Cibot (1799-1877) en Emmanuel Wallet (1771-1855). Bij Cibot zien we hoe Praetextatus in de kathedraal waar hij neergestoken is zijn beschuldigende vinger richt op de koningin. Op het doek van Wallet is te zien hoe Fredegonde opdracht geeft tot de moord. Hier steekt de koningin haar vinger uit.

De legende van Fredegonde was ook het thema voor een opera van Ernest Guiraud. Die kwam in 1892 te overlijden, voordat hij dit werk kon afronden. Dat werd gedaan door zijn collega Camille Sant-Saëns die een groot deel van zijn tijd in Saigon doorbracht. De opera is in 1895 uitgevoerd door de Academie National de la Musique.

Het schilderij van Surrand werd eind juni geveild en verkocht voor iets meer dan vijfhonderd euro. Een meesterwerk!

Ocean Liners

Tegenwoordig vliegen we met lijndiensten naar vrijwel alle grote steden in de wereld. Een eeuw geleden reisde de jetset per ocean liner heen en weer tussen Amerika en Europa. In de 19e eeuw werden die verbindingen nog onderhouden met omgebouwde vrachtschepen die een volksverhuizing van Oost-Europa naar Noord-Amerika mogelijk maakten. Maar gaandeweg werden deze oceaanschepen steeds comfortabeler, zeker voor welstandige reizigers.

Heinemann PosterDe grote reders keken natuurlijk naar elkaar, en om hun diensten te promoten huurden ze bekende artiesten in om affiches te maken. Deze ocean liner posters zijn ook nu nog gewilde decoraties. Zeker wanneer zo’n affiche nog in een origineel raamwerk zit, zoals ze bij boekingskantoren opgehangen werden. Een mooi voorbeeld is deze poster van de Hamburg-Amerika Linie (HAPAG), die op een veiling bij Van Sabben in Hoorn (gespecialiseerd in affiches en posters) een slordige vijfhonderd euro opbracht. In Zwitserland is een vergelijkbare poster te koop, 45×65 voor vijfhonderd frank.

Hamburg-Amerika LinieDeze posters zijn een afdruk van schilderwerken gemaakt door de Duitse kunstschilder Reinhard Heinemann. Op een afbeelding uit 1929 zien we de oceaanstomer Deutschland. Dat is eigenaardig, want de Deutschland van HAPAG was toen al naar de sloper. Het schip was in de jaren twintig al zo verouderd, dat het niet eens geaccepteerd werd als herstelbetaling voor de Eerste Wereldoorlog. Het was begin jaren twintig dan ook de enig overgebleven grote ocean liner van de Duitsers.

Albert Ballin

HAPAG liet daarom nieuwe schepen bouwen. Eén daarvan was de Albert Ballin, genoemd naar een voormalige directeur en mede-oprichter van de onderneming. Deze Ballin was verantwoordelijk voor de enorme schaalvergroting en verluxing in het passagiersvervoer tussen Europa en Noord-Amerika rond de eeuwwisseling. Hij maakte van HAPAG de marktleider in transatlantisch vervoer, begin twintigste eeuw. Het emigratiemuseum in Hamburg draagt zijn naam: Ballinstadt. De ondernemer pleegde zelfmoord aan het einde van de oorlog, omdat er van zijn bedrijf vrijwel niets over was.

Sovetskiy SoyuzDat weerhield HAPAG er niet van om opnieuw te beginnen. In 1923 kwam het schip Albert Ballin in de vaart, tegelijk met een omgebouwde Deutschland. Op foto’s uit die tijd lijken beide schepen op elkaar, want de vier schoorstenen van de Deutschland werden vervangen door een tweetal. In 1935 moest HANSA de Albert Ballin echter een nieuwe naam geven, omdat de reder van Joodse afkomst was. In 1945 zonk het schip in de Oostzee, nadat het op een mijn gelopen was. Het werd vervolgens door de Sovjets gelicht, die van het vaartuig hun grootste passagiersschip maakten. Met één schoorsteen. Deze Sovetskiy Soyuz heeft tot halverwege de jaren tachtig dienst gedaan vanuit Vladivostok.

Reinhard Heinemann

Het verschil tussen de Deutschland en de Albert Ballin is van belang, want op posters en litho’s zien we de eerste, maar op een schilderij dat onlangs aangeboden werd op een online veiling is de Albert Ballin afgebeeld op een vergelijkbaar werk. Ik heb verschillende afbeeldingen naast elkaar gezet, waarop ook te zien is hoe schilder Reinhard Heinemann in deze periode van het impressionisme naar het expressionisme overschakelde. Kijk naar het kleurgebruik!

Het aangeboden schilderij is van een klein formaat: twintig bij dertig centimer. De olieverf is bovendien niet op een paneel of doek aangebracht, maar op hardboard. Op de ruwe kant. Je kan het patroon zien onder de verf. Tegelijk is dat een bewijs van de trefzekerheid van Heinemann, die met ruwe streken het vertrek van deze reuzestomer vereeuwigd heeft. Adembenemend!

Heinemann > Albert Ballin

Wat werd daar geveild? Een nabootsing of vervalsing? Maar waarom dan zo’n schip Albert Ballin noemen als de Deutschland veel bekender is? Een voorganger van het schilderij dat als basis diende voor de posters? Een vingeroefening? En maakt dat eigenlijk wel wat uit?

Het zou de waarde kunnen beïnvloeden, maar een paar uur voor de afloop van de veiling is niet meer dan € 44- geboden. Meebieden dus! Last-minute ontstaat een biedstrijd tussen twee liefhebbers. Het kunstwerk wisselt uiteindelijk van eigenaar voor € 152-. Nog steeds een weggever. Posters zijn drie keer zo duur als een origineel! Was ik echter blijven bieden, dan zou de prijs zeker boven de tweehonderd gestegen zijn. Ik hoop dat het schilderij in Ballinstadt belandt.

Museum

Heinemann is nog steeds een grote naam in Hamburg. Neven van Reinhard Heinemann hebben een grote onderneming in duty-free, zoals je vaker in havensteden ziet. Reinhard zelf was in de jaren dertig naar Denemarken uitgeweken. Daar heeft zijn weduwe een museum ingericht, waar zijn werk ook nu nog te bewonderen is.

 

Gezicht op Delft

Welke plaats zou dat zijn? Die vraag dringt zich op als er weer eens een fraai stadsgezicht voorbij komt tussen de eindeloze serie schilderijen bij online veilingen. Deze keer werd mijn blik getrokken door een rivierzicht met oude stadspoorten en kerktorens. Is het Arnhem of Kampen? Antwerpen misschien?

Google helpt. Het blijkt een kopie van Gezicht op Delft te zijn, nota bene een beroemd schilderij van Johannes Vermeer. Volgens sommigen het mooiste werk ooit in Nederland gemaakt. De veilingmeester noemt deze naam echter niet en ook de West-Vlaamse verkoper lijkt zich onbewust van het oorspronkelijke werk dat te zien is in het Mauritshuis. Die heeft slechts een signatuur gevonden: H. de Champ. Dat lijkt me een nom de plume van een zeer vaardig schilder, want ik zie zelfs de spekbanden van de Rotterdamse Poort terug.

Akkoord, het niveau van de details is niet vergelijkbaar met dat van Vermeer zelf. Maar zijn doek is vier keer zo groot als deze kopie. Wie maakt zoiets? Het kan een opdracht zijn van een liefhebber die gewoon zo’n Gezicht op Delft in zijn eigen salon wil hebben. Een rooksalon zo te zien. Maar het kan ook een werk zijn van een impressionist die zijn vaardigheid wil demonstreren. Of ervaring wil opdoen met de technieken die Vermeer al hanteerde. Een voorbeeld is advocaat Paul ’t Sas die op zijn kantoor een zelfgemaakt Gezicht op Delft (pdf) heeft hangen. Gewoon, voor eigen genoegen.

Vingeroefening?

H. de Champ, dat zou een Van het Veld kunnen zijn. Henry van de Velde wellicht, die begon immers als kunstschilder voordat hij de basis legde voor Bauhaus. Maar misschien was het wel een vingeroefening van Jan Weissenbruch, een kunstschilder die wel de Vermeer van de 19e eeuw werd genoemd. Van deze schilder vind ik wel vaker werk op veilingen, ook al wordt dat soms aan anderen toegeschreven. Kijk bijvoorbeeld eens naar de stadspoort van IJsselstein en je ziet hoe deze schilder door Vermeer geïnspireerd was.  Toch eens uitzoeken of hij ook onder pseudoniem actief was.

Een kwartier voor de afloop van de veiling zijn de bieders niet verder gekomen dan 74 euro. De veilingmeester verwacht twee tot drie keer dat bedrag voor een paneel van vijftig bij zestig. Het origineel is vier keer zo groot. Wat zou jij betalen voor dit Gezicht op Delft?

Jacques Carelman

Op een online veiling trof ik een schilderij van Jacques Carelman aan. Die naam zei me niets, maar wikipedia leidde al snel naar de maker van de Catalogue des Objets Introuvables, een catalogus van onvindbare producten. De kunstenaar maakte deze gids in 1969 geïnspireerd door drukwerk van Manufrance, een postorderbedrijf vergelijkbaar met Otto en Wehkamp.

De illustraties van Carelman’s onvindbare producten werden warm onthaald, want zijn catalogus is in bijna twintig talen vertaald. De kunstenaar heeft vervolgens een groot aantal van zijn creaties ook daadwerkelijk laten maken. Gevolg is dat Carelman als idool vereerd werd door product designers, terwijl zijn catalogus bestseller-status verwierf vanwege de humor in de illustraties. Maar Carelman’s werk is ook een voorbeeld van conceptual art, want hij knipoogde naar op objets trouvees gebaseerde kunst en de fantasiemachines van Jean Tinguely.

De catalogus heeft niet geleid tot grote aandacht voor Carelman’s andere werk. Dat is onterecht, want ook op doeken is zijn originele kijk op zaken herkenbaar. Carelman is in 1929 in Marseille geboren en opgeleid als tandarts, maar hij was ook een bekwaam jazz-trompetist, beeldhouwer en illustrator. In 1956 vestigt hij zich in Parijs als tandarts, maar het bloed kruipt naar de barricades. Zo maakt hij stripverhalen en affiches. In 1960 sluit hij zich aan bij de Werkgroep voor Potentiële Literatuur (OuLiPo, in Nederland vele jaren later vertegenwoordigd door het Opperland) om in 1964 toe te treden tot de Werkgroep voor Potentiële Schilderkunst (OuPeinPo), allemaal initiatieven die het absurde in kunst en cultuur verkennen.

La poésie du peintre

In 1968 maakte Carelmans affiches die gebruikt werden bij de opstanden van Parijs. Een jaar later bracht hij zijn beroemd geworden catalogus uit. Die ideeënverzameling werd in de hele wereld warm onthaald, zeker omdat hij vervolgens een groot aantal fantasie-artikelen echt liet maken. Een enkel geval is zelfs in serie geproduceerd, zoals de koffiepot voor masochisten met een tuit aan de hendelkant.

Al die tijd heeft de kunstenaar ook schilderijen gemaakt. We zien daarin een aantal thema’s terug. In de jaren vijftig experimenteerde hij met stillevens, portretten en landschappen. Zijn vroege jaren. De stillevens zijn vaak een compositie van instrumenten en andere objecten. De portretten hebben iets abstracts en dat zien we ook terug in de landschappen.

Toen de opwinding over Onvindbare Objecten een beetje geluwd was, ging Carelmans weer schilderen. Hij maakte een serie vogels en produceerde vervolgens enkele schilderijen waarmee hij commentaar gaf op de grote kunst, maar altijd als absurdist met een uitbundige fantasie. We herkennen deze benadering in een versie van Picasso’s beroemdste werk voor blinden: Transposition Tactile de Guernica, in het schilderij Ceçi n’est pas un Magritte en in de Vincent Van Oupeinpogh.

Guernica

Een ander thema in het oeuvre van Carelmans zijn groenten en fruit. Kenmerkend voor illustratoren is dat ze veel stijlen beheersen en dus soms switchen. Met de grote fruitportretten demonstreert Carelmans zijn meesterschap. Hoewel ook zijn portretten en vogels een eigen karakter hebben.

Bij welk thema het te verkopen schilderij Le Vigneron past, is niet helemaal duidelijk. Het doek is op de veiling die in 2013 georganiseerd is na het overlijden van Carelman verkocht als een vroeg werk, dus of de afbeelding ironisch bedoeld is, weten we niet. Een klassieke druiventeler is vaak te zien met een mand op zijn rug, maar Carelman beeldt hem af met een gifspuit. Ik veronderstel dat ook de stijl een commentaar is. Maar ik zie nog niet waarop. Het schilderij werd uiteindelijk op € 85- afgehamerd.

In de online catalogus van de veiling in 2013 is te zien dat ook veel schetsen en uitvoeringen van de Objets Introuvable zijn verkocht. Het is te hopen dat iemand de verzameling weer bij elkaar brengt.

Blijf van mijn Lijfland

Zijn portretten het verzamelen waard? Vaak tonen ze somber kijkende mannen en vrouwen, die (toen ze de schilder eenmaal konden betalen) hun jeugd en aantrekkingskracht verloren hadden. Wil je zo iemand aan de muur, neerkijkend op jouw dagelijkse worsteling in het bestaan?

Op een online veiling trof ik een portret aan van een edelman. Strenge blik, snor, een mond die geen weerspraak duldt. Hij heeft een kanten kraag en spijkers in zijn mouwen. Een krijgsheer in ruste. Volgens de verkoper betreft het Gustav Horn en dateert het schilderij uit de jaren twintig.

Wie is Gustav Horn? Volgens wikipedia is het een Zweedse edelman van Finse afkomst. Hij leefde van 1592 tot 1657 en werd dus een jaar of vijfenzestig. Horn vocht in de Pools-Zweedse oorlog en promoveerde tot veldmaarschalk. Enkele jaren later werd Horn aangesteld als gouveneur-generaal van Lijfland, wat later Letland en Estland werden. In Lijfland woonden de Lijven die een eigen taal spraken.

Gripsholm

De achterkant van het portret suggereert dat het schilderij ouder is dan honderd jaar. Er staat een tekst op het doek. Daarbij zijn de woorden Gustav Horn duidelijk herkenbaar, maar de rest is vager. Zoeken we op de afbeelding dan krijgen we meteen een hit. Vrijwel exact hetzelfde schilderij is niet alleen bekend in Zweden, maar ook in Nederland bij de Rijksdienst voor Kunst Documentatie. Het origineel is getoond op de expositie Hollandse Meesters in Zweeds Bezit.

TALIMAHIKALK
GUSTAV-HOLM
ERTIORICA GRIPJHOLMSSAML
AV-D-BECK
KEK AV FIJALMION 1969

Om welke Hollandse meester gaat het? Volgens de RKD is het portret gemaakt door een David Beck (wiens naam we herkennen in de tekst) en hangt het origineel in Gripsholm Castle te Marienfred. Dit kasteel herbergt sinds 1822 de volledige Zweedse rijks-portret-galerie. De formaten van beide schilderijen zijn exact hetzelfde. Beck leefde van 1621 tot 1656 en werd dus vijfendertig jaar. Hij kwam uit Delft en begon als leerling en assistent van Anthony van Dyck in Londen. Van 1647 tot zijn dood was hij een van de hofschilders van Christina, koningin van Zweden, al betekende deze aanstelling niet dat hij in Zweden woonachtig moest zijn.

Die vele reizen van Beck zijn een filmscript waardig. Dat komt vooral omdat Christina van Zweden een bijzondere vrouw was. Bij haar geboorte in 1623 meenden de vroedvrouwen dat het een prinsje betrof omdat de baby luid schreeuwde en tamelijk harig bleek. Haar vader was echter dol op zijn dochter. Hij legde vast dat Christina zijn opvolger moest zijn, een gedegen opleiding zou krijgen en uiteindelijk zelfs ‘koning’ genoemd diende te worden.

De koning is een vrouw

Koning Gustav Adolf stierf relatief jong op het slagveld. Omdat haar moeder niet goed bij verstand was en door de regering naar kasteel Gripsholm verbannen was (toevallig weer dat kasteel) werd de zorg voor de jonge prinses een zaak voor kanselier Oxenstierna. Hij gaf haar een opleiding die prinswaardig was. Om te voorkomen dat ze zich aan een pleegmoeder zou hechten, was haar verzorging verdeeld over vier speciaal aangestelde hofdames. Christina leerde zeven talen naast haar moedertaal, waaronder ook Nederlands.

Op 21-jarige leeftijd was ze volwassen en kon ze als koning aan de slag. Christina had een enorme interesse ontwikkeld in wetenschap en de schone kunsten, en gaf opdrachten aan talloze wetenschappers en kunstenaars. In 1645 nodigde ze Hugo de Groot uit om haar bibliotheek te beheren, maar die overleed op weg naar Zweden. Vier jaar later wist ze de Franse filosoof Descartes naar Stockholm te lokken die er een academie mocht beginnen. De koningin stuurde een speciaal schip naar Frankrijk dat terug kwam met de geleerde heer en tweeduizend boeken. Descartes voelde zich echter niet thuis in het tochtige kasteel van Christina en de koningin was het niet eens met zijn mechanisch wereldbeeld. In 1650 overleed de Fransman aan longontsteking.

Vossius

Christina was tegen oorlog, maar maakte wel gebruik van kansen om de invloedssfeer van Zweden tot het hele Baltische gebied uit te breiden. Door haar invloed werd de dertigjarige oorlog beëindigd met de Vrede van Wesphalia in 1648. Het leverde de koningin een fikse oorlogsbuit op, inclusief alle kunstschatten van Praag. Haar bezit aan unieke boeken en manuscripten was inmiddels zo fenomenaal dat critici meenden dat ze als een maniak tekeer ging. Na de dood van Descartes nodigde ze Isaac Vossius uit om haar bibliotheek te beheren.

Christina had zo haar eigen ideeën over de troonopvolging. Ze wilde bijvoorbeeld niet huwen. “Het vergt meer moed om te trouwen dan een oorlog te beginnen,” vertelde ze aan diplomaten die op bezoek kwamen. Ze deelde wel het bed met een vriendin, la belle comtesse Ebba Sparre. Christina kleedde zich graag als een man en gaf weinig aandacht aan haar verschijning en haar haar. Een dolle mina avant la lettre.

Koningin op de vlucht

Eén van vele wetenschappers en kunstenaars die door de koningin werden ingehuurd voor bijzondere opdrachten was David Beck. De schilder hoefde niet in Zweden te wonen, maar hij werd wel regelmatig naar andere vorstenhuizen gestuurd om portretten te maken van bevriende adel. Die schilderijen gingen retour naar de koningin, in ruil voor een medaillon met haar portret. Deze opdrachten brachten Beck onder andere naar Gottorf (Schleswig-Holstein), Rome en Madrid.

Christina had een brede interesse in religie en liet zich onderrichten over de islam en joodse overtuigingen. Ergens in 1652 besloot ze te kiezen voor het katholieke geloof, een ongehoorde zaak in het strikt-lutherse Zweden. Ze deed daarom in 1654 afstand van de troon en reisde naar Antwerpen met een entourage van circa 255 mensen. David Beck was lid van dit reisgezelschap. De oud-koningin vierde elke avond feest en haar schatkist raakte leeg. Daarop werd ze uitgenodigd om naar Brussel te komen door de aartshertog Leopold-Wilhelm van Oostenrijk in zijn paleis Coudenberg, waar ze zich stiekem tot de rooms-katholieke leer bekeerde.

Met haar entourage reisde de voormalige koningin vervolgens naar Innsbruck, wederom op uitnodiging van de aartshertog. Toen ze uiteindelijk vertrok was Leopold-Wilhelm van Oostenrijk zo goed als failliet. Het gezelschap reisde door naar Rome, waar ze warm onthaald werd door de paus die een complete vleugel van het Vaticaan ter beschikking stelde. Vanuit Italië vertrok ze naar Parijs, waar ze een deal probeerde te sluiten tussen de Fransen en de Italianen waardoor ze tijdelijk Koningin van Napels zou worden. De schilder Beck maakte dat echter niet meer mee, want die ging terug naar Den Haag waar hij overleed.

En het portret van Gustav Horn?

Dat werd uiteindelijk verkocht voor iets meer dan vierhonderd euro…